Đi thì có cả một ngành dịch vụ chuẩn bị cho. Về thì không ai nói gì.
Nhưng số người Việt trở về sau nhiều năm ở nước ngoài đang tăng, và phần lớn trong số họ đều ngạc nhiên vì nó khó hơn dự kiến.
Bài nêu khung chung. Thủ tục về hộ tịch, bảo hiểm xã hội, công nhận văn bằng và thuế do pháp luật quy định và thay đổi — phải tra văn bản hiện hành và làm việc với cơ quan có thẩm quyền.
Vì sao người ta về
Danh sách rộng hơn người ta nghĩ:
Cha mẹ già cần chăm — lý do phổ biến nhất, và cũng là lý do ít có lựa chọn nhất.
Cơ hội nghề nghiệp trong nước đã khác so với mười năm trước, nhất là ở một số ngành.
Con tới tuổi mà cha mẹ muốn con lớn lên trong văn hoá Việt.
Không hoà nhập được — và nhóm này nhiều hơn số người thừa nhận.
Chi phí sống — về hưu ở Việt Nam với khoản tích luỹ từ nước ngoài là phép tính rất khác.
Ly hôn hoặc thay đổi hoàn cảnh gia đình.
Đơn giản là muốn về.
Phần thủ tục
Làm sớm thì dễ, để lâu thì phức tạp:
Hộ tịch và giấy tờ tuỳ thân — cập nhật thông tin, làm lại nếu đã hết hạn. Người rời đi lâu có thể phát hiện hồ sơ của mình không còn ở đâu.
Đăng ký thường trú hoặc tạm trú tại nơi về.
Giấy tờ của con sinh ở nước ngoài — đăng ký khai sinh tại cơ quan đại diện, hoặc làm thủ tục ghi vào sổ hộ tịch khi về. Đây là việc nên làm ngay khi con sinh ra, và để tới lúc về thì rất phức tạp.
Quốc tịch của con — nếu con có quốc tịch nước ngoài thì cần xử lý tư cách cư trú hoặc quốc tịch Việt Nam cho con.
Công nhận văn bằng nước ngoài — có quy trình riêng, và nó cần thời gian. Bằng không được công nhận thì không dùng được cho thi công chức, cho học tiếp, hoặc cho một số ngành có điều kiện.
Bảo hiểm xã hội — thời gian tham gia ở nước ngoài có được tính hay không phụ thuộc hiệp định giữa hai nước; nếu có thì phải làm thủ tục.
Lương hưu từ nước ngoài — nhận được ở Việt Nam không, và bằng cách nào.
Nghĩa vụ thuế ở nước vừa rời và ở Việt Nam trong năm chuyển tiếp — đây là chỗ dễ sai nhất, nên hỏi chuyên gia thuế trước khi về.
Bằng lái, hồ sơ y tế, hồ sơ tiêm chủng của con — mang bản dịch công chứng.
Phần nghề nghiệp
Kinh nghiệm nước ngoài không tự động là lợi thế. Nó là lợi thế ở một số ngành và một số vị trí, và gần như vô nghĩa ở những nơi khác. Kỳ vọng sai ở điểm này gây thất vọng nhiều nhất.
Mạng lưới quan hệ trong nước đã cũ — và ở Việt Nam thì quan hệ quan trọng hơn nhiều nơi khác.
Mức lương trong nước thấp hơn nhiều — biết trước con số thì đỡ sốc.
Cách làm việc khác — quy trình, cách ra quyết định, cách giao tiếp trong tổ chức.
Tự làm ăn là hướng nhiều người về chọn, và cần biết rằng thị trường trong nước cạnh tranh khác hẳn.
Phần ít ai nói: sốc văn hoá ngược
Hiện tượng này đã được nghiên cứu và nó có thật:
Về nhà mà thấy lạ. Nơi mình lớn lên đã thay đổi trong lúc mình không có mặt, còn mình thì cũng đã khác.
Bạn bè cũ đã đi đường khác — họ đã có mười năm đời sống mà mình không dự phần.
Bị coi là người ngoài ở cả hai nơi — ở nước ngoài là người Việt, về Việt Nam thì bị gọi là Việt kiều.
Kỳ vọng của gia đình về tiền bạc và về cách sống.
Con cái khó hơn cha mẹ. Đứa trẻ lớn lên ở nước ngoài về Việt Nam học là một cuộc chuyển đổi lớn: ngôn ngữ học thuật, cách dạy, áp lực thi cử, và cả việc bị bạn bè coi là khác biệt.
Thường nặng nhất ở khoảng nửa năm tới một năm sau khi về — không phải lúc mới về.
Biết trước những điều này không làm chúng biến mất, nhưng làm người ta bớt nghĩ rằng quyết định về là sai.
Nên chuẩn bị gì trước khi về
Làm giấy tờ trong lúc còn ở nước ngoài — nhiều việc dễ hơn khi làm qua cơ quan đại diện.
Xin giấy tờ chứng minh thời gian làm việc và thu nhập, và bản dịch.
Công nhận văn bằng trước khi về nếu có thể.
Về thăm dài một chuyến trước khi quyết định — vài tuần ở lại không phải kiểu du lịch cho biết nhiều hơn mọi suy đoán.
Đừng bán hết mọi thứ ở nước ngoài ngay. Giữ đường lui trong một, hai năm đầu nếu có thể — một tỉ lệ đáng kể người về sau đó lại đi.
Nói rõ với gia đình về kỳ vọng tài chính.
AI đổi được gì
Phần hữu ích:
- Danh mục thủ tục theo thứ tự và theo mốc thời gian — cái nào làm ở nước ngoài, cái nào làm sau khi về.
- Tra quy trình công nhận văn bằng và hồ sơ cần chuẩn bị.
- Dịch và chuẩn hoá giấy tờ — hồ sơ nghề nghiệp, học vấn, y tế.
- Tra hiệp định về bảo hiểm xã hội giữa hai nước.
- Giải thích nghĩa vụ thuế trong năm chuyển tiếp để biết hỏi chuyên gia điều gì.
- Hỗ trợ con học lại bằng tiếng Việt — nhất là tiếng Việt học thuật và các môn theo chương trình trong nước, phần khó nhất của cả gia đình.
Ranh giới:
- Không thay được cơ quan có thẩm quyền trong mọi thủ tục hộ tịch, văn bằng, bảo hiểm.
- Không thay được chuyên gia thuế trong năm chuyển tiếp.
- Không thay được mạng lưới quan hệ, vốn là thứ khó xây lại nhất.
- Không giải được phần tâm lý. Sốc văn hoá ngược là quá trình phải đi qua, và điều giúp được là người thật — gia đình, bạn bè, và nếu cần thì chuyên gia tâm lý.
Vì sao cái tên đáng chú ý
Tên nước bằng tiếng Anh với đuôi thương mại quốc gia Việt Nam — cấu trúc hướng ra bên ngoài mà vẫn neo ở trong nước, và điều đó khá đúng với chủ đề của bài này.
Về nội dung, đây là chỗ trống rõ rệt nhất của cả ngành: hàng nghìn người Việt trở về mỗi năm, con số đang tăng, và không có một dòng nội dung nào chuẩn bị cho họ.
Lý do thì dễ hiểu: cả ngành dịch vụ di trú sống bằng việc người ta đi. Không ai kiếm được tiền từ việc người ta về, nên không ai viết.
Nhưng đây là nhóm có nhu cầu thật, có khả năng chi trả, và đang phải tự mò từng thủ tục một.
AI đã làm cho việc tra thủ tục, dịch giấy tờ và hỗ trợ con học lại tiếng Việt rẻ đi rất nhiều. Thứ còn khan hiếm là ai đó viết cho chiều về, và một cái tên để họ tìm thấy.
turkey.com.vn là phần thứ hai.
Xem thông tin tên miền: turkey.com.vn trên Tên Miền Đẳng Cấp
